Yüksek Yapıların Yıkımında Mühendislik ve Güvenlik: Kontrollü Yıkım ve Asbest Yönetimi Rehberi

Kentsel dönüşüm süreçlerinin hız kazandığı günümüzde, kullanım ömrünü tamamlamış veya risk taşıyan binaların yıkımı, en az yapımı kadar kritik bir mühendislik disiplini haline gelmiştir. Özellikle yüksek katlı yapıların yıkımı; statik hesaplamalar, çevresel güvenlik önlemleri ve atık yönetimi gibi çok katmanlı süreçleri barındırır. Bu süreçte, sektör genelinde kabul görmüş standartların uygulanması, iş kazalarının önlenmesi ve halk sağlığının korunması açısından hayati önem taşır.

Yıkım Mühendisliği ve Planlama Süreci

Yıkım, sadece bir yapının ortadan kaldırılması değil, fiziksel bütünlüğün kontrollü bir şekilde sonlandırılması işlemidir. Yüksek yapıların yıkımı, "Yıkım Mühendisliği" adı verilen özel bir ihtisas alanını doğurmuştur. Bu alanda çalışan meslek profesyonelleri, mimari ve yapısal bilgileri tecrübeyle harmanlayarak süreci yönetirler.

Yıkım işlemine başlamadan önce kapsamlı bir "Yıkım Planı" hazırlanması yasal bir zorunluluktur. Bu plan; yapının konumu, yüksekliği, statik bilgisi, komşu yapılarla olan mesafesi ve altyapı bağlantılarını içermelidir. Ayrıca, yıkım faaliyetinin hangi teknikle yapılacağı, iş akış şeması ve acil durum prosedürleri bu planın ayrılmaz bir parçasıdır. Yıkım ruhsatı alınırken ilgili idarelere sunulması gereken bu belgeler, sürecin şeffaf ve denetlenebilir olmasını sağlar.

Yıkım Teknikleri: Mekanik Yıkım ve Patlayıcı Kullanımı

Yüksek yapıların yıkımında kullanılan teknikler, yapının özelliklerine ve çevre koşullarına göre değişkenlik gösterir.

1. Mekanik Yıkım: Türkiye'de en yaygın kullanılan yöntemdir. Ekskavatörler, yüksek erişimli makineler ve hidrolik makaslar kullanılarak yapı yukarıdan aşağıya doğru (kat eksiltme) veya kontrollü bir şekilde yıkılır. Yüksek erişimli makineler, 15 metre ve üzeri yapılarda operatör güvenliğini sağlamak ve yapıyı taşınabilir parçalar halinde yıkmak için tasarlanmıştır. Bu süreçte kullanılacak iş makinelerinin tedarik ve bakımı, iş güvenliği açısından kritik öneme sahiptir.

2. Patlayıcı ile Yıkım (Toptan Göçürme): Özellikle yüksek katlı ve ayrık nizam yapılarda tercih edilen bu yöntem, zaman ve maliyet açısından avantajlıdır. Taşıyıcı kolonlara yerleştirilen patlayıcılarla yapının kendi ağırlık merkezi üzerine veya belirlenen bir yöne doğru çökmesi sağlanır. Ancak bu yöntem, ileri düzeyde mühendislik hesaplamaları, titreşim analizleri ve çok sıkı güvenlik önlemleri gerektirir. Patlayıcı kullanımı öncesinde yapının statik durumu analiz edilmeli ve taşıyıcı elemanların dayanımı test edilmelidir.

Görünmez Tehlike: Asbest ve Tehlikeli Atık Yönetimi

Yıkım süreçlerinde işçi sağlığını ve halk sağlığını tehdit eden en büyük risklerden biri asbesttir. "Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik" gereğince, yıkıma başlanmadan önce asbest ve benzeri tehlikeli kimyasal içeren imalatların sökülüp uzaklaştırılması zorunludur. Asbest sökümü, özel eğitim almış sertifikalı personeller tarafından, karantina koşullarında ve uygun kişisel koruyucu donanımlar kullanılarak yapılmalıdır.

Yıkım öncesinde asbest envanterinin çıkarılması ve risk analizi yapılması şarttır. Söküm işlemi sırasında ortamdaki asbest lifi konsantrasyonunu düşürmek için negatif basınç üniteleri kullanılmalı ve atıklar sızdırmaz paketlerle bertaraf tesislerine gönderilmelidir. Bu alanda hizmet veren firma ve kuruluşların yetkinliği, kanserojen etkileri olan bu maddenin çevreye yayılmasını engellemek için hayati önem taşır.

Saha Güvenliği ve Çevresel Etkiler

Yıkım sahası, sadece çalışanlar için değil, çevredeki yapılar ve insanlar için de risk barındırır. Yıkım alanının etrafı en az 2.20 metre yüksekliğinde paravanlarla çevrilmeli ve giriş-çıkışlar kontrol altına alınmalıdır. Yüksekten parça düşmesi, toz oluşumu ve gürültü kirliliği en sık karşılaşılan sorunlardır.

• Toz Kontrolü: Yıkım sırasında oluşan tozu bastırmak için sürekli sulama yapılmalı veya toz perdesi sistemleri kullanılmalıdır.

• Gürültü ve Titreşim: Özellikle patlayıcılı yıkımlarda veya ağır iş makinelerinin kullanımında oluşan titreşim, komşu binalara zarar verebilir. Bu nedenle sismografik ölçümlerle titreşim seviyeleri sürekli izlenmelidir.

• İş Güvenliği: Çalışanların baret, reflektif yelek, iş ayakkabısı gibi kişisel koruyucu donanımları eksiksiz kullanması sağlanmalıdır. Ayrıca, yüksekte çalışma gerektiren durumlarda düşmeyi önleyici sistemler ve güvenlik ağları kurulmalıdır.

Seçici Yıkım ve Geri Dönüşüm

Modern yıkım anlayışı, "Seçici Yıkım" kavramını öne çıkarmaktadır. Bu yöntem, yapının içindeki geri dönüştürülebilir malzemelerin (kapı, pencere, tesisat, ahşap, metal vb.) ana yıkımdan önce sökülerek ekonomiye kazandırılmasını hedefler. Seçici yıkım, hem atık miktarını azaltır hem de yıkım maliyetlerini düşürür. Bu süreçte haber ve mevzuat takibi yapılarak, atık yönetimi konusundaki güncel yönetmeliklere uyulmalıdır.

Nitelikli İş Gücü ve Eğitim

Güvenli bir yıkım süreci, ancak eğitimli ve nitelikli personel ile mümkündür. Yıkım operatörleri, işaretçiler ve asbest söküm uzmanları gibi kadroların mesleki yeterlilik belgelerine sahip olması gerekir. Sektördeki firmaların, çalışanlarına düzenli olarak iş sağlığı ve güvenliği konusunda eğitim aldırmaları, kaza risklerini minimize edecektir. Ayrıca, iş ilanı süreçlerinde aranan niteliklerin, yıkım işlerinin tehlike sınıfına uygun olarak belirlenmesi gerekmektedir.

Sonuç olarak, yüksek yapıların yıkımı; mühendislik, iş güvenliği ve çevre bilincinin birleştiği kompleks bir süreçtir. "Yıkıp geçmek" değil, "kontrollü bir şekilde ayrıştırmak ve yok etmek" ilkesi benimsenmelidir. Bu alanda kariyer yapmak isteyenler veya iş arayanlar, yıkım mühendisliği ve iş güvenliği alanındaki yetkinliklerini artırarak sektörde önemli bir yer edinebilirler.